Het Belgische stroomnet zit aan zijn limiet. Honderden bedrijven riskeren dit jaar geen elektriciteitsaansluiting te krijgen, niet door een gebrek aan investeringsbereidheid, maar door een vastlopend reservatiesysteem. Zonder ingrijpende hervormingen dreigt dat een ernstige rem te zetten op de economische ontwikkeling, waarschuwt energie-expert Joannes Laveyne (UGent).
Het aantal aanvragen voor extra elektriciteitsaansluitingen stijgt al jaren. De versnelde elektrificatie ligt aan de basis: industriebedrijven stappen af van gas en andere fossiele brandstoffen en schakelen over op elektriciteit. Tegelijk verschijnen nieuwe, energie-intensieve activiteiten op het toneel, zoals datacenters en batterijparken.
Vooral aanvragen op het hoogspanningsnet zorgen voor problemen. Bedrijven die een grote aansluiting nodig hebben, komen terecht in een reservatiesysteem dat werkt volgens het principe ‘eerst komt, eerst maalt’.
‘Bedrijven kunnen bij netbeheerder Elia capaciteit aanvragen. Zodra die aanvraag administratief correct is, wordt ze in een wachtrij gereserveerd’, zegt Joannes Laveyne, onderzoeker aan het Elektrisch Energielaboratorium van de Universiteit Gent. ‘Elia moet die reserveringen meenemen in zijn netplanning, ook als een project vaag blijft of nooit wordt uitgevoerd. Zo blijft capaciteit geblokkeerd en groeien de wachtrijen.’
Systeem vastgelopen
De kern van het probleem ligt volgens Laveyne minder bij de fysieke grenzen van het net dan bij de manier waarop capaciteit wordt toegewezen. ‘Vandaag kan iedereen met een potentieel project capaciteit reserveren. Je meldt je bij Elia met een aanvraag van zoveel megawatt, en die komt automatisch in de wachtrij.’
Dat systeem functioneerde in het verleden, toen vooral klassieke spelers zoals energiecentrales, distributienetbeheerders en grote industriële verbruikers zich aansloten. Intussen is het landschap sterk veranderd.
Zodra een aanvraag administratief correct is, wordt capaciteit gereserveerd, ook als het project vaag blijft of nooit wordt uitgevoerd.
Joannes Laveyne, energie-expert UGent
‘We zien nu een explosie van aanvragen door nieuwe spelers’, zegt Laveyne. ‘Investeringsfondsen en projectontwikkelaars vragen steeds vaker capaciteit aan, soms nog vóór er concrete plannen of vergunningen zijn, puur om hun plaats in de wachtrij veilig te stellen.’
Hoewel een reservatie niet onbeperkt geldig is, kan de aanvrager zijn intentie tot uitvoering telkens opnieuw bevestigen. ‘Daardoor blijft capaciteit jarenlang geblokkeerd’, aldus Laveyne.
Administratieve knoop
Opmerkelijk is dat netbeheerder Elia zelf weinig speelruimte heeft. ‘Elia kan technisch noch wettelijk oordelen over de ernst, haalbaarheid of maatschappelijke waarde van een project. Als een aanvraag correct is ingediend, moet ze meegenomen worden.’
Volgens Laveyne is het probleem daarom vandaag vooral administratief. ‘Het net is uiteraard niet ontworpen voor zo’n stortvloed aan aanvragen, maar het grootste manco is het gebrek aan een kwalitatieve toets: komt dit project er echt, en zo ja, wanneer?’
België staat daarin niet alleen. In Nederland is de situatie nog nijpender. ‘Daar overstijgen de aanvragen de beschikbare netcapaciteit met een veelvoud. Er is traditioneel zuinig geïnvesteerd in netinfrastructuur, terwijl de elektrificatie bijzonder snel verloopt.’ Ook Duitsland en Frankrijk kampen met vergelijkbare knelpunten.
Maatschappelijke keuzes
Volgens Laveyne is een hervorming onvermijdelijk. ‘Het elektriciteitsnet is openbare infrastructuur. In het belang van de welvaart moeten bijkomende criteria worden ingevoerd. Projecten met een duidelijke maatschappelijke en economische meerwaarde zouden voorrang moeten krijgen.’
Hij illustreert dat met een scherp voorbeeld. ‘Een staalfabriek die haar hoogoven wil elektrificeren, creëert veel meer economische waarde dan een datacenter waar misschien twintig mensen werken, maar dat wel gigantisch veel elektriciteit verbruikt.’ Tegelijk nuanceert hij: ‘Datacenters bedienen ook honderdduizenden gebruikers. Het is geen zwart-witverhaal.’
Een staalfabriek die haar hoogoven wil elektrificeren, creëert veel meer economische waarde dan een datacenter dat gigantisch veel elektriciteit verbruikt.
Joannes Laveyne, energie-expert UGent
Een vaak geopperde oplossing is het invoeren van strikte deadlines voor reservaties. Maar ook daar ziet Laveyne risico’s. ‘Bij miljardeninvesteringen, zoals gascentrales, zijn lange voorbereidingstijden nodig. Banken eisen zekerheid over de netaansluiting. Als een vergunning op het laatste moment wordt geweigerd en de reservatie vervalt, kan het hele project instorten.’
Europese hervorming
De oplossing ligt volgens Laveyne deels op Europees niveau. ‘Europa werkt aan een hertekening van de organisatie en regulering van elektriciteitsnetten. Men wil af van het louter nationale denken. Elektriciteit stopt niet aan de grens, maar vandaag optimaliseert elke transportnetbeheerder vooral zijn eigen net.’
Ook concurrentie tussen lidstaten speelt mee. Sommige landen proberen investeringen aan te trekken door sneller capaciteit toe te kennen. ‘Dat leidt tot een wedloop tussen staten, en dat wil de Europese Commissie doorbreken met meer uniforme regels.’
Eén conclusie staat voor Laveyne vast: het huidige reservatiesysteem is niet houdbaar. ‘Zonder hervormingen dreigt het overvolle stroomnet een structurele rem te worden op de economische toekomst van België.’